فصل اول
دوران كودكي و تحصيلات
حضرت آيه الله العظمي محقق كابلي (دام ظله العالي) در تابستان 1307 هجري شمسي ، در روستايي واقع در شمال غرب كابل و در يك خانواده مذهبي و مخلص اهل البيت ديده به جهان گشود ، از آنجايي كه در خانواده ايشان ، آموزش ، تربيت ، خصلت و منش مذهبي حاكم بود، لذا نخستين گامهاي آموزش را در محيط آموزشي خانواده برداشته و در سن 7 سالگي در نزد برادر خود نور احمد رحمه الله عليه آموزش ابتدائي را شروع نموده و قرآن شريف و كتب فارسي درسي رايج را در نزد ايشان فرا مي گيرند.
بعد از طي اين مرحله ابتدائي در محيط آموزشي بيرون از خانواده قدم نهاده و شروع به فراگيري علوم عربي و اسلامي چون ادبيات ( مانند صرف ، نحو ، معاني ، بيان و ...) منطق ، فقه و و اصول مي نمايد ، بدليل فقدان يك سيستم آموزشي منظم و پيشرفته و نبود مدرسه و حوزه عليمه درسي ، اين مضامين را بطور پراكنده و به شيوه سنتي و محلي در نزد روحانيون محل و كابل تلمذ مي نمايد .
باتوجه به مشكلات موجود از نظر آموزشي، امكانات و خفقان سياسي ، فرهنگي ، مذهبي حاكم بر جامعه افغانستان ايشان با جديت و علاقه فراوان در سهاي حوزوي و آموزش علوم استامي را دنبال مي نمايند و در طي اين مدت كتابهاي مهم درسي چون : جامع المقدمات ، شرح ملا جامي ، مغني ، سيوطي ، مظول ، ( متون درسي ادبيات عربي ) حاشيه ملا عبدالله ، ( متن درسي منطق ) معالم الاصول ، قوانين ( متون درسي اصول فقه ) و كتاب شريف شرح لمعه ( متين درسي فقه ، ميراث ارزشمند شهيدين ) (( رهما )) را به پايان مي برد . با پايان رسانيدن حد نهايي امكان ادامه تحصيلات در كابل عملا زمينه استمرار تحصيل در آنجا منتفي مي گردد .
ايشان از طرفي استعداد سرشار و علاقه شديد به فراگيري علوم اسلامي داشتند و از طرفي نيز عملا امكان ادامه تحصيلات در كابل منتفي بود و لذا مدتي را با رنج و نگراني در كابل به سر مي بردند .
تا اينكه سرانجام با اعتماد و توكل به خداوند تبارك و تعالي و توسل به ائمه اطهار ( سلام الله عليهم اجمعين ) ايشان تصميم مي گيرند كه راهي حوزه علميه نجف گردند تا روزنه جديدي از علم و هدايت الهي در برابر ايشان گشوده شود .
جريان مسافرت از كابل تا ايران و از آنجا تا عراق و نجف اشرف قابل دقت بسيار و بسيار آموزنده است و مشخص است كه از همان آغاز مسافرت تا ورود به حوزه علميه نجف اشرف و همين طور ادامه تحصيلات ، همه اين مراحل همراه با الطاف الهي و عنايات خاصه اهل بيت اطهار عليهم السلام بوده است ، مشكلات اداري و غيره به سرعت و معجزه آسا (( من حيث لا يحتسب )) يكي پس از ديگري برطرف گرديده و زمينه ها براي رسيدن به مقصود فراهم مي گردد .
جريان مسافرت از اين قرار است : در پائيز 1332 عده اي از مومنين منطقه آمادگي سفر به كربلا و نجف را جهت زيارت عتبات وعاليات مي گيرند كه در جمع آنها ، يكي از اساتيد ايشان به نام شيخ محمد و خواهر ايشان نيز بوده اند ، بعد از طي مراحل اخذ پاسپورت عزم سفر مي نمايند ايشان جهت خداحافظي به منزل آنها مي رود ، آنها به ايشان پيشنهاد مي كنند كه تا كابل ما را همراهي نمائيد اين پيشنهاد مورد موافقت معظم له قرار مي گيرد و با آنها عازم كابل مي شوند در جريان سفر به كابل به صورت الهام گونه تصميم مي گيرد كه با اين غافله كه عازم زيارت عتبات عاليات هستند عازم شوند و يك پاسپورت سريعا و به طور معجزه آسا براي ايشان درست مي شود و بعد ويزاي ايران را در هرات مي گيرد و از آنجا عازم ايران شده و ويزاي عراق را در كرمانشاه ( باختران دريافت مي نمايد و سرانجام در عتبات عاليات با پاسپورت رسمي مشرف مي شود بدون اينكه هيچ مشكلي در مسافرت ايجاد گردد !! و اين نبوده است به جزء لطف الهي و جازبه ائمه اطهار( سلام الله عليهم اجمعين )كه نسبت به شيعيان مخلص خود دارند .
در سال (1332 ) وارد حوزه علميه نجف اشرف مي گردد و تحصيلات خويش را از دو متن درسي سنگين حوزه علميه در فقه و اصول يعني (( رسائل )) و (( مكاسب )) ( يادگار و ميراث ارزشمند يگانه پاسدار فقه و فقاهت دانشمند و فقيه فرزانه شيخ اعظم مرتضي انصاري (( رحمه الله عليه )) ) شروع مي نمايد و از محضر رجال نامي حوزه علميه نجف اشرف آيت الله سيد عبدالاعلي سبزواري (رحمة الله ) و آيت الله شيخ كاظم تبريزي و آيت الله سيد عبدالحسين رشدي و آيت الله شيخ محمد تقي آل رازي اين دو كتاب بسيار ارزشمند را فرامي گيرد و متن مهم درسي كفايه الاصول ( ميراث سنگين قهرمان فقه و فقاهت آخوند هروي خراساني (( ره )) ) را در محضر اساتيد بزرگ چون مرحوم شيخ صدرا و مرحوم شيخ مجتبي به پايان مي رساند و مقداري از متن درسي عميق فلسفي شرح منظومه ( يادگار و تجلي افكار بلند منطقي ، كلامي و فلسفي ، فيلسوف شهير ملا هادي سبزواري ) را ازمحضر شيخ عباس قوچاني فرا مي گيرد .
بعد از پايان سطوح عاليه ، به قله هاي بلند معارف صعود نموده و به پله هاي اجتهاد گام مي زند و در زمستان سال ( 1334 ) وارد حلقه درس خارج اصول حضرت آيت الله العظمي خوئي (( قدس سره )) مي گردد وهمچنين در حلقه درس خارج فقه ا ز كتاب مكاسب آيت الله شيخ محمد باقر زنجاني حاضر مي گردد .
شايد در سال (1336 ) است كه حضرت آيت الله العظمي خوئي (( ره )) قهرمان عرصه فقه ، اصول ، رجال و ساير رشته هاي دانش حوزوي درس خارج از فقه را به ترتيب كتاب ارزشمند فقهي عروه الوثقي ( ميراث با عزمت آيت الله العظمي سيد محمد كاظم طباطبائي يزدي (( ره )) آغاز مي نمايد و حضرت آيت الله العظمي محقق ( دام ظله العالي ) نيز در محضر درس خارج فقه ايشان شركت مي نمايند ، بعد از پايان خارج مكاسب توسط آيت الله شيخ محمد باقر زنجاني ، در درس خارج فقه زعيم حوزه علميه نجف اشرف حضرت آيت الله العظمي حكيم (( ره )) حاضر مي شوند ، و همچنين مدتي را در دروس خارج فقه آيت الله سيد حسين حمامي و درس خارج اصول آيت الله شيخ حسن حلي شركت مي نمايد .
حضرت آيت الله العظمي محقق ( دام ظله العالي ) در شرايطي كه در حلقات درسي خارج بزرگان و اساطين حوزه علميه نجف حضور مي رسانند از متون درسي سطوح عاليه كه زمينه ساز اجتهادند هرگز غفلت نورزيده و به مطالعه ، تدريس و تحقيق دوباره آنها مي پردازد و در جهت استحكام پايه هاي فقهي و اصولي اجتهاد و حضور و تسلط بيشتر بر منابع استنباط ، كتابهاي درسي : شرح لمعه ، قوانين رسائل ، مكاسب و كفاية الاصول را هماهنگ با دروس خارج براي طلاب علوم ديني تدريس مي نمايد و خود جزو اساتيد حوزه علميه نجف اشرف مي شود و حلقات متعدد دروس حوزوي را ايجاد مي نمايد .
سرانجام با تلاش پيگير و درطي سالهاي طولاني و حضور مستمر در درسهاي خارج عظام و رجال نامي حوزه و تدريس ، تحقيق ، به كمك خداوند مهربان و عنايات ائمه اطهار ( سلام الله عليهم اجمعين) به بالاترين مراحل فراگيري علوم حوزوي صعود نموده و به قله هاي بلند اجتهاد گام مي زند .
تقريرات و آثار علمي و تحقيقاتي ايشان در دوران تحصيل :
1- درس خارج فقه آية الله العظمي خوئي (( ره )) به ترتيب متن (( عروة الوثقي )) تا اواخر كتاب صلوه تقريبا چهارده سال به طول مي انجامد و در طي اين مدت ايشان مرتب در اين درس شركت نموده و به دقت يادداشت برداري مي نمايند وبعد با اضافه كردن تحقيقات ونظرات خود، دفاتر متعددي از اين بحث ها را تهيه و تنظيم مي نمايد و يك جلد را به اسم تحرير العروه به چاپ مي رسانند و بقيه در حدود 9 جلد ديگر بدون چاپ باقي مي ماند .
2- همچنين درس خارج اصول آيت الله العظمي خوئي (( ره )) را به دقت نوشته و به نام (( انقح التقريرات )) با قلم شيواي خود تنظيم مي نمايد اما از آنجائيكه تقريرات اصول حضرت آيت الله العظمي خوئي (( قدس سره )) توسط بعضي از شاگردانش به چاپ رسيده بود ، ايشان از چاپ انقح التقريرات خودداري مي نمايند.
3- ساير دروس خارج فقه و اصول از بزرگان ديگر را كه حاضر شده است نيز به طور دقيق و مرتب نوشته و تنظيم نموده است .
نكات قابل توجه درايام تحصيلات ايشان :
گرچه اين نكات آموزشي ، تربيتي براي همگان آموزنده و قابل دقت است اما براي طلاب علوم ديني ، دانشجويان و دانش آموزان و كليه عناصر فرهنگي لازم است كه بيشتر از ديگران به مشي عملي ايشان توجه نمايند زيرا براي آنها آموزندگي بيشتري دارد :
1- توكل ، توسل، تهذيب و تهجد
معظم له در طول تحصيلات و بعد از آن هيچگاه حالات توكل به خداوند متعال و توسل به ائمه اطهار ( عليهم السلام ) را از دست نداده است و در ارتباط دائم با اين مجاري فيض الهي بوده است و همچنين هميشه يك محصل متهجد و متهذب و مقيدي بوده است كه مستحبات را ترك نمي نمود و سرو كار زياد با زيارات ، اوراد ، اذكار و ادعيه داشت . اين جهات معنوي يعني : توكل ، توسل ، تهجد و تهذيب اساسي ترين عوامل موفقيت ، آرامش و متانت در ادامه تحصيلات ايشان بوده است زيرا كه (( الا به ذكرالله تطمئن القلوب )) با رو آوردن به معنويت و تقواي الهي ، الطاف الهي دائما شامل حال ايشان مي باشد و به ايشان اراده و نيرويي مي دهد كه در برابر هر گونه مشكل در مسير ادامه تحصيلات مقاومت نمايد .
طلاب علوم ديني ، نسل جوان محصل و كليه انديشمندان و فرهنگيان ما بايد به اين مهم توجه نمايند كه دانش و هنر غيرمتعهد ، جلوه زودگذر و حجاب اكبري است كه صاحب آن چند روزي در دنيا به آن دل خوش مي كند . واقعيت اين است كه دانش تهي از تعهد و تهذيب يك سلسله محفوضات و اداركي است كه انسان آنها را به آساني و يا به سختي آموخته است و به آساني نيز از دست خواهد داد ! چنين علم حصولي صرف ، فقط يك رديف كردن صغري و كبري و استنتاج است و صاحب خود را به آرمان واقعي و كمال مطلوب نمي رساند و چه بسا پيامدهاي مخرب و ويرانگري را براي فرد و جامعه نيز به دنبال خواهد داشت .
2- تحمل سختي ها و مشكلات
طلاب علوم ديني و كليه محصلين جوان افغانستاني كه مراحل آغازين يا مياني تحصيلات خود را مي گذرانند و با مشكلات عديده اي مانند: فقر ، تنگدستي ، غربت ، تنهايي ، فقدان مسكن ، مشكلات و پاپيچهاي اداري و ... دست و پنجه نرم مي كنند ، بايد به سيره عملي بزرگان دين ، فقها و مراجع عظام دقيقا توجه نمايند كه با چه مشكلات طاقت فرسايي در روند تحصيلات شان روبه رو بوده اند اما با تحمل همه مشكلات و توكل و توسل به تحصيلات ادامه داده اند .
حضرت آيت الله العظمي محقق كابلي ( دام ظله العالي ) دوران تحصيلات خود را با مشكلات و سختي هاي زيادي از نظر مسكن ، هزينه و امكانات سپري نموده است اما با توسل به ائمه اطهار (عليهم السلام) چون كوه در برابر همه اين مشكلات مقاومت نموده و به تحصيلات ادامه داده اند ايشان از اوايل تشرف به نجف اشرف تا مدتها در تنگنا بوده و از نظر مسكن با مشكلات مواجه بوده است : در ابتدا تلاش زيادي براي يافتن اتاق در يكي از مدارس مي نمايد اما موفق نمي شود تا بالاخر ه مجبور مي شود خدمت حضرت آيت الله العظمي حكيم (( قدس سره )) مي رسند و وضعيت خود را به ايشان گزارش داده و عرض حال مي نمايند و حضرت آيت الله العظمي حكيم به متولي مدرسه آقاي سيد كاظم يزدي دستور مي دهد كه ايشان را در مدرسه جاي دهد !
3.نظم دقيق در زنذگي
تاريخ نشان مي دهد كه رشد و انكشاف علمي و پيشرفت دانشمندان در جوامع انساني و صعودشان به قله بلند دانش و انديشه و عرضه ابتكارات ، نوآوريها و تئوريهاي نوين علمي مرهون تلاش جدي و حاكميت نظم و ديسپلين دقيق در زندگي اين انديشمندان بوده است ، تحصيل و فراگيري هر دانش و تخصصي با تن پروري ، بي نظمي و هرج و مرج امكان پذير نيست و انتظار چنين امري خلاف سنت ديرپاي الهي و تاريخي است ، ملتي تن پرور ، بي نظم و غير متحد هيچگاه به مراحل بالايي از تكامل علمي و تمدن انساني نخواهد رسيد و هميشه از كاروان رو به تكامل تمدن ، علم و انديشه در جامعه بشري عقب است!
نظم دقيق در زندگي حضرت آيةالله العظمي محقق كابلي (دام ظله العالي) براي ما بسيار آموزنده است ، در طول تحصيلات و بعد از آن ، ساعات و دقايق عمرش تقسيم بندي شده است ، نمونه بارز از اين نظم دقيق در دوران تحصيل ايشان ، حضور مرتب و هميشگي در جلسات درس است كه كمترين تخلف و بي نظمي ارادي در برنامه هاي درسي ايشان ديده نمي شود !! براي افراد عادي بسيار جاي تعجب است كه حتي در هفده سال حضور در درس خارج ، ايشان فقط در يك جلسه يا دو جلسه غيبت داشته است و كليه جلسات ديگر دروس خارج را مرتب و سر ساعت حضور يافته اند.
